बोत्ले: इतिहासको घाउ, न्यायको खोजी

साउन १८ आउँदा दोलखाको बोत्ले एउटा घटनाभन्दा धेरै ठूलो अर्थ बोकेर फर्किन्छ। यो केवल द्वन्द्वकालको एउटा मिति होइन; स्मृति, पीडा, बलिदान र न्यायसँग जोडिएका प्रश्नहरूको पुनः स्मरण पनि हो।

नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वका अनेक घटनामध्ये बोत्ले विशेष रूपमा स्मरण गरिन्छ। २०५९ साल साउन १८ गते तत्कालीन काटाकुटी गाविस-१, बोत्लेमा १५ जना माओवादी नेता-कार्यकर्ताको मृत्यु भएको घटना द्वन्द्वकालका चर्चित घटनामध्ये एक मानिन्छ। घटनाको राजनीतिक व्याख्या फरक-फरक हुन सक्छ, तर त्यसले धेरै परिवार र स्थानीय समाजमा गहिरो प्रभाव छोडेको तथ्य भने साझा स्मृतिको हिस्सा बनेको छ।

जनयुद्ध २०५२ सालमा सुरु हुँदा त्यसका पछाडि सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक असन्तुष्टिका विभिन्न कारण थिए। राज्य संरचनामा प्रतिनिधित्व, अवसरको असमान वितरण, विभेद र शासनप्रतिको असन्तोषले विद्रोहको वातावरण निर्माण गर्‍यो। त्यस प्रक्रियामा हजारौँ मानिस प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भए। कसैले ज्यान गुमाए, कसैले आफन्त गुमाए, कसैले घरबार छाडे र धेरै परिवारले लामो समयसम्म द्वन्द्वको मूल्य चुकाए।

बोत्ले त्यही इतिहासको एउटा पीडादायी प्रतीक हो। तर यसको अर्थ एउटा घटनामा मात्र सीमित छैन। यो द्वन्द्वले नेपाली समाजमा छोडेका घाउ र त्यसबाट उठेका नैतिक तथा राजनीतिक प्रश्नहरूको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ।

द्वन्द्वपछि नेपालमा महत्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तन भए। राजतन्त्रको अन्त्य भयो, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भयो, संविधानसभा गठन भयो र संघीयता तथा समावेशितालाई नयाँ राज्य संरचनाको आधार बनाइयो। यी परिवर्तनहरू जनआन्दोलन, सशस्त्र द्वन्द्व र त्यसपछिका राजनीतिक सहमतिहरूको संयुक्त प्रक्रियाबाट सम्भव भएका हुन् भन्ने विश्लेषण व्यापक रूपमा गरिन्छ।

तर राजनीतिक परिवर्तनसँगै न्यायका प्रश्न स्वतः समाधान भएनन्। द्वन्द्वकालमा भएका हत्या, बेपत्ता, यातना र अन्य गम्भीर मानवअधिकार उल्लङ्घनका घटनामा सत्य पत्ता लगाउने, जिम्मेवारी निर्धारण गर्ने र पीडितलाई न्याय दिलाउने काम अझै अधुरै रहेको टिप्पणी हुँदै आएको छ। यही कारण शान्ति प्रक्रियाको पूर्णताबारे प्रश्नहरू समय-समयमा उठिरहन्छन्।

बोत्लेलाई सम्झनुको अर्थ विगतको घाउलाई फेरि बल्झाउनु होइन। यसको अर्थ इतिहासलाई इमानदारीपूर्वक हेर्नु, सबै पीडितको सम्मान गर्नु र भविष्यमा राज्य वा कुनै पनि पक्षबाट यस्ता घटना दोहोरिन नदिने प्रतिबद्धता बलियो बनाउनु हो। लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति पनि यही आत्मसमीक्षामा निहित हुन्छ।

आज, दुई दशकभन्दा बढी समयपछि पनि केही प्रश्नहरू उस्तै छन्। राजनीतिक परिवर्तनले समाजका सबै तहमा समान अवसर र सम्मान पुर्‍याउन कति सफलता पायो? द्वन्द्वपीडितले अपेक्षा गरेको न्याय कहाँसम्म पुग्यो? र, विगतका पीडाबाट भविष्यका पुस्ताले के सिके?

यी प्रश्नहरूको उत्तर केवल बोत्लेका लागि होइन, नेपालको शान्ति प्रक्रिया, लोकतान्त्रिक अभ्यास र न्यायप्रतिको प्रतिबद्धताका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छन्।

इतिहासका सबै पाटा एकै दृष्टिकोणबाट पढिँदैनन्। तर इतिहासले छोडेका प्रश्नहरूबाट भने समाजले आँखा चिम्लन सक्दैन। बोत्ले आज पनि त्यही सम्झना दिलाउँछ-विगतलाई बिर्सेर होइन, त्यसबाट सिकेर मात्रै न्यायपूर्ण र समावेशी भविष्य निर्माण गर्न सकिन्छ।