मानो रोपेर मुरी उब्जाउने समय: दोलखाका खेतहरु बाँझै, युवा विदेशमा, गाउँमा वृद्धवृद्धा मात्रै

चरीकोट (दोलखा) । आकाशमा काला बादल मडारिन थालेसँगै मानो रोपेर मुरी उब्जाउने असार महिना सुरु भइसकेको छ। देशैभरिका किसानलाई यतिबेला धान रोप्ने चटारो हुनुपर्ने हो। तर, दोलखाका ग्रामीण क्षेत्रका खेतहरू हेर्ने हो भने विगतका वर्षहरू जस्तो उत्साह र रौनक कतै देखिँदैन।

कुनै समय असार सुरु हुनासाथ रोपेर र बाउसेहरूको आवाजले गुञ्जिने दोलखाका फाँटहरू यतिबेला सुनसान छन्। खेतहरू बाँझै छन्, र असारे भाका गाउने युवाहरूको संख्या गाउँमा शून्य प्रायः छ।

युवा पलायनको असर: खेत खन्ने खेताला पाउनै मुस्किल

दोलखाका गाउँ-गाउँबाट दैनिकजसो युवाहरू वैदेशिक रोजगारीका लागि विदेश पलायन भइरहेका छन्। जसको प्रत्यक्ष असर यतिबेला कृषि क्षेत्रमा प्रष्ट देखिएको छ। गाउँमा कि त वृद्धवृद्धा छन्, कि त महिला र बालबालिका मात्रै।

खेत जोत्नका लागि न त युवा छन्, न त पहिले जस्तो गोरु नै पाल्ने चलन छ। भीमेश्वर नगरपालिकाका एक स्थानीय वृद्ध किसानले आफ्नो पीडा यसरी पोखे:

"घरका दुईटै छोरा विदेश छन्। बुढो शरीरले न त कोदालो खन्न सकिन्छ, न त ट्र्याक्टर नै चलाउन आउँछ। खेताला खोजौँ भने गाउँभरि कोही तन्नेरी भेटिँदैनन्। धान रोप्ने खेत यत्तिकै बाँझो राख्नुपर्ने अवस्था आयो।"

श्रमशक्तिको चरम अभावका कारण वर्षौँदेखि अन्न फल्ने उर्वर भूमिहरू अहिले झाडी र बाँझो जमिनमा परिणत हुँदै गएका छन्।

आकाशे पानीको भर: सिंचाईको दीर्घकालीन समस्या

दोलखा पहाडी जिल्ला भएकाले यहाँका अधिकांश खेतीयोग्य जमिन अझै पनि 'आकाशे पानी' को भरमा छन्। मनसुन समयमै सक्रिय नहुँदा वा खडेरी पर्दा किसानहरूले समयमा ब्याड राख्न र रोपाइँ गर्न पाउँदैनन्।

तामाकोशी, चरङ्गे, मरिङ खोला, दोल्ती खोला जस्ता नदी र खोलाहरु बगिरहे पनि नदी किनारभन्दा माथिका डाँडा र पाखाहरूमा सिंचाई पुर्‍याउने ठोस योजना आउन सकेका छैनन्। साना-तिना कुलोहरु  हिउँदमा सुक्ने र वर्षामा पहिरोले बगाउने हुँदा किसानहरू सधैँ प्रकृतिको भरोसामा बस्न बाध्य छन्। समयमै वर्षा नभएका कारण धेरै ठाउँमा धानको ब्याड (बिउ) नै डढ्ने समस्या यस वर्ष पनि देखिएको छ।

रासायनिक मलको सदावहार सास्ती

भौगोलिक विकटता र जनशक्तिको अभाव झेल्दै खेत तयार पारेका किसानहरूका लागि अर्को ठूलो चुनौती भनेको रासायनिक मलको अभाव हो। रोपाइँको मुख्य समयमा युरिया मल नपाउनु नेपाली किसानको नियति नै बनिसकेको छ।

स्थानीय सहकारी र बजारमा मल लिनका लागि किसानहरू घन्टौँ लाइन बस्नुपर्छ, तर रित्तो हात फर्कनुपर्ने अवस्था छ। "भएका बुढाबुढी र महिलाहरू दिनभर लाइन बस्दा पनि एक बोरा मल पाइँदैन। मल बिना रोपेको धानको उत्पादन कसरी राम्रो होला र?" स्थानीय महिला कृषकहरूको गुनासो छ।

सरकारको प्राथमिकतामा कहिले पर्ला कृषि?

स्थानीय पालिकाहरूले हरेक वर्ष कृषिमा अनुदान र आधुनिक प्रविधिको नारा त ल्याउँछन्, तर ती नाराहरू वास्तविक किसानसम्म पुग्न सकेका छैनन्। युवाहरूलाई गाउँमै रोक्ने र कृषिलाई व्यावसायिक बनाउने योजना कागजमै सीमित छन्।

बाँझो जमिनलाई उपयोग गर्नका लागि भू-उपयोग नीति र चक्लाबन्दी खेतीको अवधारणा ल्याउन ढिला भइसकेको छ। यदि समयमै सिंचाई, मल, र आधुनिक कृषि औजारको व्यवस्था नगर्ने हो भने आगामी वर्षहरूमा खाद्य संकट अझ गहिरिएर जाने निश्चित छ।

कुनै समय खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर रहने दोलखाका गाउँहरू अहिले चामलको चामलको बोराका लागि बजारको भर पर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। रेमिट्यान्स (विप्रेषण) ले घर खर्च चले पनि आफ्नै भूमि बाँझो राखेर परनिर्भर बन्नु देशकै लागि घातक हो। अबका दिनमा सरकारले भाषणमा मात्र नभई व्यवहारमै किसानका समस्या समाधान गर्न र युवाहरूलाई स्वदेशमै कृषिमा आकर्षित गर्ने प्याकेज ल्याउन जरुरी छ।